سلامت معنوی از آرامش و آسایش تا حکمت و تبدیل انسان به مظهر حقایق امتداد دارد/ توحید، حکمت و سلامت قلب سه رکن سلامت معنوی است

به گزارش بهداشت نیوز حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در دهمین همایش ملی سلامت معنوی اسلامی با گرامیداشت یاد شهدای انقلاب اسلامی، امام شهیدان و به‌ویژه شهدای حوزه سلامت، از برگزارکنندگان این همایش قدردانی کرد.
وی از فرهنگستان علوم پزشکی، مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ستاد سلامت شورای عالی انقلاب فرهنگی و دانشگاه علوم پزشکی تهران به‌عنوان مجموعه‌های مؤثر در برگزاری این همایش نام برد و اظهار کرد: در یکی دو سال اخیر تلاش‌های فراوانی در حوزه سلامت انجام شده است و دانشگاه علوم پزشکی تهران نیز میزبانی این برنامه را بر عهده داشته است.

معنویت یکی از پایه‌های تمدن نوین اسلامی است
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به جایگاه سلامت معنوی در منظومه فکری امام شهید گفت: سلامت معنوی یکی از ساحت‌های سلامت انسان در کنار سلامت جسمی، روانی و اجتماعی است و نه‌تنها در تعالی فرد، بلکه در جامعه‌پردازی و تمدن‌سازی نیز نقش تعیین‌کننده دارد.
استاد خسروپناه افزود: در آثار امام شهید بارها بر نقش تعیین‌کننده معنویت در تمدن اسلامی تأکید شده و معنویت یکی از پایه‌های اساسی تمدن نوین اسلامی دانسته شده است.
وی ادامه داد: از منظر منظومه فکری امام شهید، بنیان سلامت معنوی در اسلام «توحید» است؛ یعنی باور به اینکه در سراسر هستی یک مرکز قدرت به نام خداوند وجود دارد و همه موجودات و پدیده‌ها، از کوچک‌ترین ذرات تا بزرگ‌ترین کهکشان‌ها، در برابر اراده الهی تسلیم هستند.

ایمان آگاهانه و متعهدانه؛ شرط شکل‌گیری سلامت معنوی توحیدی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه برای شکل‌گیری سلامت معنوی توحیدی، ایمان آگاهانه و متعهدانه به توحید ضروری است، اظهار کرد: خداوند در آیه 82 سوره انعام می فرماید: الَّذِینَ آمَنُوا وَلَمْ یَلْبِسُوا إِیمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَٰئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ بنابراین سلامت معنوی توحیدی، مومنانه و متعهدانه، دستاورد مهمی به نام «بصیرت» دارد و انسان را به مقام فرقان می‌رساند.
وی با اشاره به آیه «إِن تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَل لَّکُمْ فُرْقَانًا» گفت: یکی از تفسیرهای این آیه آن است که انسان با تقوای الهی به مقام فرقان می‌رسد؛ یعنی قدرت تشخیص حق از باطل پیدا می‌کند و صاحب بصیرت می‌شود.
استاد خسروپناه افزود: در عرفان نیز تفسیر جالبی از این موضوع مطرح شده است؛ قرآن جامع همه حقایق و خود «فرقان» است و اگر انسان مسیر تقوا را طی کند، به‌ویژه تقوای اخص، می‌تواند به مرتبه‌ای برسد که مظهر حقایق شود.
وی با اشاره به مراتب سلامت معنوی بیان کرد: سلامت معنوی از ساده‌ترین مراحل، یعنی آرامش و آسایش انسان و مصون ماندن او از آسیب‌هایی مانند خودکشی و اعتیاد، آغاز می‌شود و تا عالی‌ترین مرتبه سلامت معنوی امتداد پیدا می‌کند.

حکمت؛ پیونددهنده توحید با عقلانیت، فضیلت و خدمت
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، دومین شرط سلامت معنوی توحیدی را «حکمت‌بنیان بودن» دانست و گفت: در قرآن کریم آمده است «یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَن یَشَاءُ وَمَن یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْرًا کَثِیرًا».
وی تصریح کرد: حکمت را می‌توان با سه مفهوم عقلانیت، فضیلت و خدمت توضیح داد؛ بنابراین اگر کسی سلامت معنوی توحیدی داشته باشد و آن را با حکمت پیوند بزند، قطعاً دارای عقلانیت، فضیلت و روحیه خدمت خواهد بود.
استاد خسروپناه اضافه کرد: ظهور سلامت معنوی در جامعه نیز در همین عقلانیت، فضیلت و خدمت خود را نشان می‌دهد و سلامت معنوی صرفاً یک امر فردی و درونی نیست، بلکه آثار اجتماعی نیز دارد.

قلب، عالی‌ترین مرتبه ساحت وجودی انسان است
وی سومین شرط سلامت معنوی توحیدی را «تجلیه قلب» همراه با «تخلیه قلب» دانست و گفت: اهل عرفان درباره این موضوع مطالب فراوانی بیان کرده‌اند و این مسئله در فرمایشات امام شهید نیز مورد توجه قرار گرفته است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به مراتب ادراک انسان در قرآن بیان کرد: در قرآن، حواس ظاهری مانند سمع و بصر مطرح شده و پس از آن خیال، وهم، عقل و سپس «لب» قرار دارد که به تعبیر قرآن محل خرد ناب است؛ پس از آن نیز مراتبی مانند فؤاد، صدر و قلب مطرح می‌شود.
استاد خسروپناه افزود: عالی‌ترین مرتبه ساحت انسان، قلب است. بنابراین وقتی از سلامت معنوی سخن می‌گوییم، می‌توان از سلامت معنوی سمعی و بصری، سلامت معنوی وهمی و خیالی، سلامت معنوی عقلی و در نهایت سلامت معنوی قلبی سخن گفت.
وی ادامه داد: هنگامی که قلب انسان به سلامت معنوی برسد، محبت الهی در وجود او تحقق پیدا می‌کند. قرآن کریم می‌فرماید: «وَالَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ». این همان مرحله‌ای است که قلب انسان به ظرف سلامت معنوی تبدیل شده و خداجویی در وجود او شکل می‌گیرد.

توکل، امید و تاب‌آوری؛ از مهم‌ترین آثار سلامت معنوی
استاد خسروپناه «توکل به خدا» را یکی دیگر از آثار مهم سلامت معنوی دانست و با اشاره به آیه «وَعَلَىٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ» اظهار کرد: یکی از نشانه‌های سلامت معنوی در فرد و جامعه، افزایش توکل به خداوند است.
وی تصریح کرد: هر زمان دیدید امید در جامعه کاهش پیدا کرده و تاب‌آوری پایین آمده است، باید بدانید که سلامت معنوی کاهش پیدا کرده است؛ چراکه هرچه سلامت معنوی افزایش پیدا کند، توکل نیز بیشتر می‌شود و در نتیجه امید و تاب‌آوری افزایش می‌یابد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به ارتباط سلامت معنوی با آرامش روحی گفت: تحقق «روح‌الله» نیز با سلامت معنوی ارتباط دارد و زمانی که قلب انسان به مقام اطمینان و آرامش برسد، به مرتبه بالاتری از سلامت معنوی دست پیدا می‌کند.

حکمت و سکینه؛ عالی‌ترین درجات سلامت معنوی
وی ادامه داد: همان‌گونه که «فؤاد» و «اولوالالباب» می‌توانند به مقام حکمت برسند، قلب نیز می‌تواند به مقام اطمینان و سکینه برسد و در این صورت انسان به عالی‌ترین درجات سلامت معنوی نزدیک می‌شود.
استاد خسروپناه با اشاره به دیدگاه امام شهید درباره مراتب سلامت معنوی گفت: امام شهید تأکید داشتند که سلامت معنوی دارای مراتب است و به تعبیر ملاصدرا، یک سیر تشکیکی دارد؛ یعنی سلامت معنوی دارای درجات مختلف است.
وی خاطرنشان کرد: این مراتب از نازل‌ترین سطح سلامت معنوی، یعنی آرامش و آسایش انسان آغاز می‌شود و تا عالی‌ترین مراتب آن، یعنی حکمت، اطمینان قلبی، سکینه و رسیدن انسان به مراتب عالی کمال امتداد پیدا می‌کند.
وی با بیان اینکه سلامت قلب نیازمند «داروی ذکر» است، افزود: همان‌گونه که برای درمان بیماری‌های جسمی از داروهای مختلف، اعم از داروهای گیاهی یا شیمیایی استفاده می‌شود، داروی تقویت قلب نیز ذکر خداست.
استاد خسروپناه با اشاره به آیات قرآن درباره ذکر و ایمان ادامه داد: هنگامی که ذکر خدا با ایمان انسان همراه شود، خوف الهی نیز در وجود او شکل می‌گیرد؛ به این معنا که انسان مؤمن از قدرت‌های غیرالهی هراسی ندارد و استکبار او را نمی‌ترساند.
وی تصریح کرد: ممکن است بمبی بر سر چنین انسانی فرود بیاید، اما خوف و هراس ناشی از قدرت‌های مادی او را از مسیر خود خارج نمی‌کند؛ زیرا خوف الهی در جان او وجود دارد. در نتیجه، تاب‌آوری در جنگ، جهاد و مبارزه نیز با سلامت معنوی همراه می‌شود.

صبر، استقامت و تاب‌آوری از آثار سلامت معنوی است
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، صبر و استقامت را از دیگر آثار سلامت معنوی توحیدی دانست و گفت: همه اینها از لوازم و آثار سلامت معنوی توحیدی و محبت الهی است و انسان برخوردار از این سلامت معنوی در برابر سختی‌ها و مشکلات، استقامت بیشتری دارد.
وی اضافه کرد: سلامت معنوی فقط به آرامش درونی فرد محدود نمی‌شود، بلکه آثار آن در رفتار اجتماعی انسان نیز نمایان می‌شود و یکی از مهم‌ترین این آثار، محبت و توجه به خیر عمومی است.

سلامت معنوی در رفتار اجتماعی انسان خود را نشان می‌دهد
استاد خسروپناه با اشاره به آموزه‌های اسلامی درباره رحمت و محبت میان مؤمنان اظهار کرد: انسانی که از سلامت معنوی برخوردار است، نسبت به دیگران توجه دارد و «رحماء بینهم» در رفتار او ظهور پیدا می‌کند.
وی با بیان اینکه رفتار اجتماعی افراد می‌تواند مانند یک شاخص برای تشخیص سلامت معنوی مورد توجه قرار گیرد، گفت: همان‌گونه که یک پزشک با مشاهده رنگ رخسار بیمار یا با استفاده از آزمایش‌ها و فناوری‌های نوین می‌تواند بیماری را تشخیص دهد، ما نیز می‌توانیم برخی رفتارهای اجتماعی را به‌عنوان نشانه‌های سلامت یا آسیب معنوی جامعه مورد توجه قرار دهیم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: اگر ببینیم مؤمنان علیه یکدیگر حرکت می‌کنند، این وضعیت با سلامت معنوی سازگار نیست. به تعبیر مولوی، اهل بهشت اهل انس، محبت و زیارت یکدیگرند، در حالی که اهل جهنم گرفتار ستیز و عناد هستند.
وی ادامه داد: انسان برخوردار از سلامت معنوی به دنبال حل مسئله و رفع چالش است و روابط او بر اساس رحمت و محبت شکل می‌گیرد، نه ستیز و دشمنی.

امانتداری، صداقت و عدالت؛ نشانه‌های سلامت معنوی
استاد خسروپناه با اشاره به آموزه‌های مناجات و ادعیه اسلامی گفت: از دیگر نشانه‌های سلامت معنوی می‌توان به امانتداری، صداقت، وفای به عهد، حسن خلق و عدالت اشاره کرد.
وی افزود: انسانی که از سلامت معنوی برخوردار است، اهل امانت، صداقت و وفای به عهد است و در رفتار اجتماعی نیز حسن خلق و عدالت را رعایت می‌کند؛ بنابراین همه این ویژگی‌ها از لوازم تجلی سلامت معنوی در قلب انسان هستند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: این مفاهیم را می‌توان در منظومه فکری امام شهید نیز مشاهده کرد و باید افق دید خود را نسبت به سلامت معنوی گسترده کنیم و آن را به یک مفهوم محدود و صرفاً فردی تقلیل ندهیم.
وی با تأکید بر ضرورت توجه به سلامت معنوی در سطح عمومی جامعه گفت: البته در حوزه سلامت معنوی، باید به سطح عمومی جامعه توجه ویژه داشته باشیم؛ چراکه سلامت معنوی یک موضوع فردی صرف نیست و آثار آن در مناسبات اجتماعی، رفتار عمومی و کیفیت زندگی جامعه نیز نمایان می‌شود.
استاد خسروپناه ادامه داد: انسانی که به درجات بالای سلامت معنوی می‌رسد، به یک مجاهد در راه خدا تبدیل می‌شود و جهاد در راه خدا، سرعت در حرکت به سوی مغفرت و کمال را برای او به همراه دارد.

ضرورت جریان‌شناسی سلامت معنوی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در بخش دیگری از سخنان خود، جریان‌شناسی سلامت معنوی را یکی از ضرورت‌های این حوزه دانست و گفت: در حوزه سلامت معنوی باید به‌صورت مستمر جریان‌شناسی کنیم؛ چراکه «سلامت معنوی سکولار» با «سلامت معنوی توحیدی» متفاوت است.
وی افزود: همچنین سلامت معنوی دنیویِ محض با سلامت معنوی ناظر به دنیا و آخرت تفاوت دارد و باید برای ما روشن باشد که در کدام جریان فکری از سلامت معنوی قرار گرفته‌ایم.
استاد خسروپناه تأکید کرد: پیش از هر اقدامی باید مبانی و جریان فکری سلامت معنوی مورد نظر خود را مشخص کنیم تا در ترویج سلامت معنوی، دچار التقاط مفهومی نشویم.

استفاده از هوش مصنوعی برای ترویج سلامت معنوی
وی دومین نکته مهم را استفاده از فناوری‌های نوین برای ترویج سلامت معنوی عنوان کرد و گفت: امروز با انواع سکوها و فناوری‌های نوین مواجه هستیم که مهم‌ترین آنها در شرایط کنونی، هوش مصنوعی است و باید از این ظرفیت‌ها برای ترویج سلامت معنوی توحیدی استفاده کنیم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: استفاده از فناوری‌های نوین می‌تواند به گسترش مفاهیم سلامت معنوی کمک کند و نباید از ظرفیت‌های جدید ارتباطی و فناورانه برای انتقال این مفاهیم غافل شویم.

ادبیات فارسی؛ گنجینه‌ای از مفاهیم سلامت معنوی
استاد خسروپناه در ادامه با تأکید بر اینکه غفلت از فناوری نرم مانند ظرفیت ادبیات قرآنی و فارسی می‌تواند از غفلت از فناوری‌های نوین نیز مهم‌تر باشد، اظهار کرد: ادبیات قرآنی و ادبیات فارسی ما مملو از مفاهیم سلامت معنوی است و باید این مفاهیم را به نسل جدید منتقل کنیم.
وی گفت: اگر قرار است اثری هنری درباره پسران فریدون، سهراب و رستم تولید شود یا داستان‌های شاهنامه فردوسی به صورت فیلم، سریال یا تئاتر عرضه شود، باید توجه داشته باشیم که شاهنامه فقط مجموعه‌ای از داستان‌های اسطوره‌ای نیست.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تصریح کرد: شاهنامه فردوسی را باید «حکمت‌نامه»، «خردنامه» و «فضیلت‌نامه» دانست. قرار نیست صرفاً داستان‌های اسطوره‌ای را بازنشر کنیم؛ بلکه باید فناوری‌های نرم و مفاهیم عمیق موجود در این آثار را به مخاطب منتقل کنیم.
وی ادامه داد: هدف صرفاً سرگرمی، مشهور شدن هنرمندان یا کسب درآمد نیست؛ هرچند این موارد اشکالی ندارد، اما باید هدف اصلی، انتقال فناوری‌های نرم و ارزش‌های انسانی و معنوی به مخاطب باشد.
استاد خسروپناه با اشاره به نمونه‌هایی از اشعار فارسی اظهار کرد: در ادبیات فارسی، فناوری‌های نرم متعددی وجود دارد که می‌توان آنها را استخراج و به نسل امروز منتقل کرد.
وی یکی از این فناوری‌های نرم را «فناوری همت» دانست و با اشاره به این مضمون که «همت بلند دار که مردان روزگار / از همت بلند به جایی رسیده‌اند»، گفت: این اشعار نشان می‌دهد که مفهوم همت بلند خود یک فناوری نرم است که می‌تواند در تربیت انسان و جامعه مورد استفاده قرار گیرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، «توکل» را فناوری نرم دیگری دانست و با اشاره به این مضمون که «تکیه بر تقوا و دانش در طریقت، کافری است / راهرو گر صد هنر دارد توکل بایدش»، افزود: این مضمون نشان‌دهنده جایگاه توکل در فرهنگ و ادبیات ماست.
وی «توحید» را نیز از مهم‌ترین فناوری‌های نرم موجود در ادبیات فارسی برشمرد و با اشاره به ابیاتی درباره وحدت وجود و نسبت انسان با خداوند گفت: ادبیات ما سرشار از مضامین توحیدی است و باید این مفاهیم را به زبان هنر و ادبیات به نسل جدید منتقل کنیم.
استاد خسروپناه در ادامه با اشاره به اشعار امام راحل اظهار کرد: حتی در شعر امام راحل نیز می‌توان نمونه‌های روشنی از این فناوری‌های نرم را مشاهده کرد.
وی با اشاره به مضمون اشعار امام راحل درباره عشق الهی و نسبت انسان با خداوند افزود: در این اشعار، انسان خود را در برابر حقیقت الهی می‌بیند و همه هستی و وجود خود را وابسته به خداوند می‌داند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی همچنین با اشاره به شعری از امام شهید با مضمون «دل را ز بیخودی سر از خود رمیدن است / جان را هوای از قفس تن پریدن است»، این مضامین را نمونه‌ای از «فناوری توحیدی» در ادبیات امام شهید دانست.